خانواده‌ها در مواجهه با اعتیاد یکی از اعضای خود، معمولاً چه واکنش‌های ناکارآمدی از خود نشان می‌دهند (مانند انکار، سرزنش، یا محافظت بیش از حد) و چه راهکارهای حمایتی و درمانی مؤثری را می‌توانند اتخاذ کنند؟

برگرفت از کتاب راهکار رهایی نویسندگان مجتبی دشتی و سیدمهدی عظیمی

خانواده‌ها هنگام مواجهه با اعتیاد یکی از اعضای خود، معمولاً واکنش‌های ناکارآمدی را نشان می‌دهند که می‌تواند در روند درمان تأثیر منفی بگذارد. در زیر به چند نمونه از این واکنش‌ها و راهکارهای حمایتی و درمانی مؤثر پرداخته می‌شود.

واکنش‌های ناکارآمد خانواده‌ها

۱. انکار برخی از اعضای خانواده ممکن است مشکل را کم‌اهمیت یا رد کنند (مانند گفتن این که "این فقط یک مرحله است" یا "او می‌تواند ترک کند").

تأثیر؛ فرد معتاد احساس می‌کند که مشکل جدی نیست و نمی‌تواند کمکی دریافت کند، از پیگیری درمان جلوگیری می‌کند.

۲. سرزنش

توصیف: انتقاد از فردی که از اعتیاد رنج می‌برد یا سرزنش خانواده خود به دلیل تربیت نادرست.

تأثیر: ایجاد حس شرم و گناه در فرد معتاد، ممکن است فرد بیشتر به مصرف بازگردد تا به تسکین اضطراب و شرم خود بپردازد.

۳. محافظت بیش از حد

توصیف: کنترل شدید و تلاش برای نجات فرد، مانند پرداخت هزینه‌های او، پشتیبانی مالی یا حل مشکلات او به جای او.

تأثیر: فرد معتاد احساس استقلال کمتری می‌کند و در مواجهه با عواقب رفتارهایش کم‌ترین مسئولیت را می‌پذیرد، عدم رشد و پیشرفت شخصیتی.

۴. دفاع از رفتارهای فرد معتاد

توصیف: توجیه رفتارهای نادرست یا تسهیل در رفتاری که باعث مصرف می‌شود.

تأثیر: مانع از شناخت و مواجهه با مشکلی جدی می‌شود، جدی نگرفتن و عدم تشویق به تغییر.

۵. اجتناب از گفتگو

توصیف: عدم گفتگو درباره اعتیاد، به دلیل ترس از بروز تنش یا مشکلات بیشتر.

تأثیر: مشکلات حل نشده می‌مانند و احساس تنهایی افزایش می‌یابد.

راهکارهای حمایتی و درمانی مؤثر

۱. آموزش و آگاهی

پژوهش در مورد اعتیاد: خانواده باید درباره ماهیت اعتیاد، علل و درمان‌ها مطالعه کنند. اطلاعات درست می‌تواند نگرش‌ها را تغییر دهد و انگیزه برای اقدام مؤثر را افزایش دهد.

۲. ایجاد فضایی امن برای گفتگو؛ گفتگوی غیرقضاوتی؛ فراهم کردن فضایی امن برای فرد معتاد تا احساسات و تجربیات خود را به اشتراک بگذارد بدون ترس از سرزنش یا قضاوت، استفاده از جملات حمایتی؛ مانند: «من نگران تو هستم و می‌خواهم به تو کمک کنم».

۳. تقویت احساس مسئولیت

حمایت فعال: خانواده باید به فرد معتاد کمک کند تا به تدریج مسئولیت‌های خود را بپذیرد و بر عواقب رفتارهایش آگاه باشد، مشارکت در برنامه‌های درمانی به عنوان یک خانواده.

4.تعیین مرزها

مرزهای سالم: مشخص کردن حد و مرزهایی که ایمنی و سلامتی فرد و دیگر اعضای خانواده را حفظ کند. مثلاً: «ما به تو کمک می‌کنیم، اما نباید به هر قیمتی از رفتارهایت چشم‌پوشی کنیم».

۵. دعوت به مشاوره خانوادگی

مشاوره روان‌پزشکی: مراجعه به مشاور یا روانشناس برای گفتگو درباره مشکل و پیدا کردن راهکارهایی برای حمایت متقابل، فراگیری روش‌های جدید برخورد و بهبود ارتباطات خانوادگی.

۶. پشتیبانی عاطفی و روانی

حضور عاطفی: نشان دادن محبت و حمایت به فرد معتاد، به جای سرزنش و انزوا، ایجاد حس امید و انگیزه در فرد برای تغییر.

۷. دنباله‌روی از برنامه درمانی

همراهی در جلسات درمانی: شرکت خانوادگی در جلسات درمانی و مشاوره به عنوان حمایتی مؤثر